Pielęgnowanie lasu to wg ILMURZYŃSKIEGO kierowanie rozwojem nowo powstałych pokoleń. Celem pielęgnowania jest kształtowanie lasu w sposób zapewniający uzyskanie najlepszych wyników produkcyjnych, tzn. wytwarzanie największych ilości masy drzewnej, możliwie najlepszej jakości. Autor ten zwraca również uwagę że wadliwe pielęgnowanie lub jego zaniedbanie wywołuje z reguły obniżenie efektów produkcji, a nawet może doprowadzić do dewastacji lub całkowitej zagłady drzewostanów.

Zależnie od okresu i fazy wzrostu i rozwoju drzewostanów odpowiadają im określone zabiegi pielęgnacyjne.

Zadanie cięć pielęgnacyjnych (wg. Zasad H. L. 1988):

• regulowanie zagęszczenia i odpowiedniego rozmieszczenia drzew,
• regulowanie składu gatunkowego, wytworzenie i utrwalanie właściwej formy zmieszania i budowy piętrowej,
• zabezpiecznie i popieranie pożądanych i najbardziej wartościowych składników drzewostanów,
• poprawa jakości drzew,
• wyprzedanie procesu naturalnego wydzielania się drzew,
• polepszanie stanu sanitarnego i biologicznej odporności lasu,
• przygotowanie drzewostanów do odnowienia,
• utrzymanie i potęgowanie funkcji lasu: kulturalnych, zdrowotnych.

Cięcia pielęgnacyjne dzielimy na:

• schematyczne,
• indywidualne (selekcyjne), które dzielą się na selekcję negatywną i pozytywną.

Pielęgnacja najmłodszych nalotów i upraw polega na usuwaniu dziko rosnących roślin zielnych oraz niepożądanego nalotu drzew i krzewów, które nie są przedmiotem gospodarowania, szkodzą hodowanym przez nas drzewkom, zabierają im wodę i "pokarm", przerastają je, przygłuszają i ostatecznie mogą doprowadzi do ich wyparcia.

Nadleśnictwo średnio w roku pielęgnuje uprawy na powierzchni 94 ha

Czyszczenia wczesne to zabiegi pielęgnacyjne, wykonywane w pierwszych latach rozwoju odnowień sztucznych lub naturalnych aż do momentu dojścia do zwarcia. Leśnik stojąc pośrodku uprawy jest jeszcze wstanie objąć wzrokiem kształtujący się młody drzewostan.

Zadaniem prowadzenia czyszczeń wczesnych jest:

• regulacja składu gatunkowego, form zmieszania i struktury odnowień,
• regulacja zagęszczenia,
• selekcja (wybór) w obrębie poszczególnych składników,
• poprawa jakości drzewek,
• utrzymanie możliwe dużej liczby gatunków głównych, domieszkowych i pomocniczych,
• uzyskania w przyszłości jak najlepszych wyników produkcyjnych
• pielęgnowanie linii styku pomiędzy grupami odnowienia.

Dynamiczne zmiany zachodzące w życiu młodego drzewostanu powstałego w sposób sztuczny bądź naturalny, wymagają od leśnika hodowcy stałej i uważnej obserwacji i częstego wchodzenia z odpowiednimi zabiegami. Zabieg czyszczeń wczesnych ma pomóc wygospodarować z powierzchni leśnej w końcowym efekcie najwyższą wartości produkcji, przy zachowaniu i stałym wzmaganiu zdolności produkcyjnych siedliska.

Nadleśnictwo średnio w roku wykonuje czyszczenia wczesne na powierzchni 187 ha.

Czyszczenia późne wykonuje się z chwilą osięgnięcia zwarcia. Odnowienie wchodzi w okres młodnika i rozpoczyna się życie zespołowe. Drzewka oddziałują wzajemnie na siebie, na roślinność runa oraz na glebę.

Zadania jak w czyszczeniach wczesnych ale na pierwsze miejsce wysuwa się:

• polepszenie jakości produkcji,
• normowanie zagęszczenia drzew,
• regulowanie składu gatunkowego,
• polepszanie stanu sanitarnego.

Według E. Ilmurzyńskiego główne zadania to:

• utrzymanie pożądanego składu gatunkowego,
• regulowanie zwarcia,
• polepszanie jakości drzew,
• selekcja.

Podsumowując, w trakcie pielęgnacji młodników a więc czyszczeń późnych wykonujemy następujące czynności:

• usuwamy lub hamujemy wzrost drzew wadliwych, rozpieraczy i przerostów,
• usuwamy zbędne domieszki nie usunięte w czyszczeniach wczesnych,
• przerzedzamy nadmiernie zagęszczone partie młodnika,
• pielęgnujemy ściany ochronne,
• pielęgnujemy linie styku grup i kęp różniących się wysokością,
• pielęgnujemy korony i strzały.

W tej fazie wzrostu drzewostanu obserwujemy walkę o byt pomiędzy poszczególnymi grupami drzew różnych gatunków w młodnikach mieszanych oraz intensywne wydzielanie w zespołach i grupach jednogatunkowych.

Według W. Schädelina młodnik powinien być utrzymany trwale w pełnym zwarciu, wpływającym dodatnio na glebę i mikroklimat, sprzyjającym pędzeniu w górę i oczyszczaniu się drzewek z gałęzi i sęków.

Czyszczenia późne mają głównie charakter selekcji negatywnej "usuwając złe", ale hodowca nie powinien poświęcać się głównie temu zadaniu lecz w odpowiednim momencie przejść do popierania najlepszych drzewek. Czyli w ramach selekcji pozytywnej, dokonujemy wyboru najlepszych składników i popieramy je.

Nadleśnictwo średnio w roku wykonuje czyszczenia późne na powierzchni 107 ha.

Trzebieże rozpoczynamy w okresie, kiedy rozpoczął się już proces naturalnego oczyszczania strzał, drzewostan jest silnie zwarty.

Głównym celem pierwszych trzebieży była zasada "najgorsze usuwać najpierw, lepsze pozostaje" . Nowa zasada przeprowadzenia trzebieży polega na popieraniu drzew najlepszych przy równoczesnym usuwaniu najbardziej "szkodliwego sąsiada". Warunkiem prowadzenia trzebieży w ten sposób jest należyte pielęgnowanie i czyszczenie w okresie młodocianym.

"Istotą trzebieży nie jest sam fakt usuwania części drzew (trzebić - znaczy usuwać, wycinać), lecz wytworzenie warunków środowiska wewnętrznego drzewostanu sprzyjających prawidłowemu wzrostowi i rozwojowi najlepszych składników i eliminacji najgorszych".

Okres prowadzenia trzebieży wczesnych jest okresem wzmożonego, najintensywniejszego rozwoju drzew, drzewostan taki nazywamy dojrzewającym lub przedrębnym.

Trzebieże wczesne spełniają następujące zadania (ZHL 1979):

• zabezpieczają najwartościowsze składniki drzewostanu,
• polepszają jakość produkowanej masy,
• podnoszą stan sanitarny i odporność biologiczną lasu,
• zwiększają stopniowo przyrost miąższości najcenniejszych drzew.

"Celem trzebieży wczesnych (ZHL - 1988) jest doprowadzenie drzewostanu dojrzewającego do etapu jakim jest początek okresu drzewostanu dojrzałego. drzewostan powinien wówczas osiągnąć pożądany skład gatunkowy zgodny z celem produkcji, cechować się wysoką jakością i pełnym zadrzewieniem".

W Nadleśnictwie średnioroczny rozmiar wykonanych trzebieży wczesnych kształtuje się na poziomie 110 ha.

"Trzebieże późne wykonuje się w fazie drzewostanu cienkiego, a więc po osiągnięciu kulminacji przyrostu wysokości oraz przy coraz intensywniejszym przyroście grubości".

Zadania trzebieży późnych jest (ZHL 1979):

• skrócenie okresu produkcji pożądanych sortymentów drzewnych,
• wzmóc i zachować siły wytwórcze siedliska,
• przygotować drzewostan do odnowienia lub przebudowy,
• podnieść ochronną rolę lasu jako składnika krajobrazu.

"Celem trzebieży późnych (ZHL 1988) jest doprowadzenie drzewostanu do etapu finalnego jakim jest drzewostan dojrzały do wyrębu. Drzewostan taki powinien cechować się pożądanym składem gatunkowym, wysoką jakością i pełnym zadrzewieniem".

W Nadleśnictwie średnioroczny rozmiar wykonanych trzebieży późnych kształtuje się na poziomie 550 ha.

Bardzo duży wpływ na pielęgnowanie drzewostanu głównego ma drzewostan podrzędny, który powinien być objęty specjalną troską. Osłania drzewa najlepszej jakości, dotyczy to szczególnie drzewostanów prześwietlonych i ekspozycji południowych. Warunki stwarzane przez drzewostan podrzędny zapobiegają tworzeniu grubej korowiny i rozwoju wilków. Podkreślić należy że istnieje ścisły związek między jakością drewna i rodzajem korowiny.

Oprócz omówionych zabiegów pielęgnacyjnych ściśle związanym z rolą drzewostanu podrzędnego jest pielęgnowanie biocenozy. Polega na tworzeniu warunków korzystnych dla rozwoju różnych organizmów roślinnych i zwierzęcych. Aby to osiągnąć wzbogaca się skład gatunkowy w drzewa i krzewy o charakterze biocenotycznym. Na siedliskach ubogich, gdzie gatunki drzewiaste nie mają szans wytworzyć dolne piętro, tworzymy warstwę podszytową, natomiast na żyźniejszych tworzymy dolne piętro, w formie podsadzeń produkcyjnych, zwiększających nie tylko biologiczną różnorodność ale również podnosząc produkcję.

W roku 2001 Nadleśnictwo wprowadziło podszyty na powierzchni 66 ha oraz na 17 ha uznanych zostało protokółami jako naturalnie występujący.
 

Pielęgnacje upraw i młodników.

Nadleśnictwo Poddębice gospodaruje obecnie na ponad 17,5 tysiącach ha lasu. Większość z tej wielkości znajdowała się przed 1945 rokiem poza Lasami Państwowymi. Oprócz lasów byłych majątków ziemskich, w latach siedemdziesiątych przekazane zostały nadleśnictwu znaczne ilości gruntów leśnych z Państwowego Funduszu Ziemi, pochodzących z zalesień terenów rolnych, wykonanych przez rolników indywidualnych i przekazanych na Skarb Państwa w zamian za rentę rolniczą. Prowadzona w lasach prywatnych gospodarka dostosowana była do potrzeb ich właścicieli i odbiegała bardzo często od zasad racjonalnej gospodarki leśnej. Poza tym przedmiotowe grunty, bez względu na swoją potencjalną żyzność, zalesiane były w większości standardowo gatunkami pionierskimi: sosną i brzozą. W związku z powyższym areał leśny nadleśnictwa cechuje się dużym rozdrobnieniem, a znaczna jego część rośnie na gruntach porolnych. Powoduje to z kolei, że jakość tutejszych drzewostanów, a zwłaszcza ich skład gatunkowy jest często niedostosowany do potencjalnych możliwości siedliska. Dominująca w składzie drzewostanów sosna pospolita porasta często żyzne siedliska leśne, na których występować powinien w przeważającej ilości dąb, buk oraz inne gatunki liściaste wraz z jodłą i modrzewiem. Aby poprawić stan tutejszych lasów, a zwłaszcza dostosować skład gatunkowy rosnących w nim drzew do potencjalnych możliwości siedliska, przebudowuje się drzewostany. Podstawową metodą przebudowy drzewostanów jest zakładanie nowych upraw leśnych o prawidłowym składzie gatunkowym, które po latach właściwej pielęgnacji stworzą zdrowy, zróżnicowany przyrodniczo i dorodny pod względem hodowlanym las. Drogi do osiągnięcia tego celu są bardzo różnorodne, tak jak różnorodne są wymagania hodowlane gatunków drzew i różnorodne są warunki siedliskowe. Inaczej należy postępować z gatunkami światłożądnymi, a inaczej z cienioznośnymi, innego postępowania wymagają siedliska żyzne, a innego siedliska ubogie. Przyroda bardzo często sama pokazuje, że na danym terenie powinno rosnąć coś innego niż posadził człowiek. Zgodnie z zaleceniami hodowlanymi, leśnicy starają się w swych działaniach przede wszystkim wykorzystywać istniejące już naturalne odnowienia pożądanych na danym siedlisku gatunków lub inicjować takie odnowienia odpowiednimi cięciami hodowlanymi. Polega to głównie na odsłanianiu istniejących nalotów (młodych drzewek powstających z samosiewu), tak by dostarczyć im w odpowiednim czasie dostęp światła i wilgoci. Gdy w przebudowywanym drzewostanie lub też jego bezpośrednim sąsiedztwie występują dojrzałe egzemplarze gatunku drzewa pożądanego na danym siedlisku, leśnicy w odpowiednim momencie inicjują powstawanie odnowienia naturalnego. W tym celu zdarta zostaje wierzchnia warstwa ścioły wraz z porastającą ją roślinnością (uniemożliwiająca kiełkowanie nasion) oraz wzruszona gleba mineralna. W celu zachęcenia starych drzew do intensywnego owocowania, jak również zapewnienia lepszych warunków świetlnych i wilgotnościowych młodym drzewkom, przerzedza się drzewostan lub usuwa jego fragment. Aby działania przyniosły zamierzony skutek, muszą być wykonane w odpowiednim momencie, tak aby wykorzystać pojawiające się lata nasienne danego gatunku drzewa, czyli lata jego intensywnego owocowania. Wymaga to posiadania dużej znajomości biologii gatunku oraz wnikliwej obserwacji lasu i zachodzących w nim procesów. Wyprowadzanie upraw z odnowień naturalnych jest procesem bardzo trudnym, żmudnym i długotrwałym. Pojawiające się kępy odnowienia są stopniowo poszerzane, a rosnące w nich młode drzewka przerzedzane, w celu usunięcia sztuk chorych i wadliwych. Gdy sposoby naturalne zawodzą leśnicy zmuszeni są odnawiać las sztucznie sadząc młode drzewka w zaplanowanej odległości od siebie (więźbie) i zaplanowanych miejscach. W celu przebudowywania litych drzewostanów sosnowych wycina się gniazda, w których następnie sadzi się dęba, buka, jodłę lub świerka. Są to gatunki, które w młodym wieku wymagają ocienienia, zwłaszcza bocznego.
Takie warunki stwarza im rosnący w koło stary drzewostan. Gdy drzewka na gniazdach osiągną wysokość 1,5 - 2 m, kolejna część starodrzewu zostaje usunięta i odsłonięta powierzchnia leśna odnawiana jest gatunkami światłożądnymi: sosną z dodatkiem modrzewia i gatunków biocenotycznych. Gatunki biocenotyczne, to zazwyczaj krzewy, które dostarczą nektaru dla pożytecznych owadów leśnych, owoców dla ptactwa, karmy dla zwierzyny i opad ścioły dla wzbogacenia gleby leśnej. Znaczenie tych gatunków dla biocenozy lasu jest ogromne. Posadzone drzewka zagrożone są wieloma czynnikami, z których najistotniejsze to: konkurencja pokarmowa i świetlna ze strony innych drzew (samosiewu szybko rosnących gatunków lekkonasiennych - brzoza, osika), otaczających je roślin zielnych, krzewinek i krzewów, zagrożenie zgryzieniem przez zwierzynę płową, zagrożenie przez szkodniki owadzie i choroby grzybowe oraz zagrożenie ze strony czynników abiotycznych (zwłaszcza niedobór i nadmiar wilgoci, grad itd.). W tym etapie życia lasu działania leśników mają przede wszystkim charakter ochronny. Aby przeciwdziałać
zagrożeniom leśnicy podejmują następujące czynności:
- wykaszanie roślinności rosnącej miedzy drzewkami,
- grodzenie siatką uprawy lub stosowanie różnego rodzaju osłonek, jak również środków chemicznych repelentów), w celu nie dopuszczenia do zgryzania i spałowania drzewek (ogryzienie kory) przez zwierzynę,
- wykopywanie rowków i wykładanie wszelkiego rodzaju pułapek w celu odłowienia szkodliwych owadów, a w razie konieczności stosowanie środków chemicznych w celu zwalczania szkodników owadzich i chorób grzybowych.
Z chwilą osiągnięcia zwarcia, uprawa przechodzi z fazy uprawy leśnej w młodnik. W tym etapie życia młodego lasu, kluczowego znaczenia nabierają zabiegi hodowlane. Polegają one głównie na selekcji drzew i usuwaniu egzemplarzy chorych, uszkodzonych, źle ukształtowanych, obumierających lub nadmiernie wybujałych (rozpieracze). Usuwa się również drzewa niepożądanych gatunków szybkorosnących. Celem tych działań jest usunięcie drzew zbędnych, tak aby stworzyć najdogodniejsze warunki rozwojowe drzewom przyszłościowym oraz zapobiec rozmnażaniu organizmów szkodliwych.

Literatura:

[1] E. Ilmurzyński, St. Jenke, E. Krysztofik, J. Krzyszkowski, T. Zieliński i T. Zoll "Cięcia pielęgnacyjne w gospodarstwie leśnym" PWRiL Warszawa 1962.
[2] KSHL AR w Krakowie "Materiały do ćwiczeń terenowych, wykładów i ćwiczeń"
[3] W. Kinka "Pielęgnowanie upraw leśnych czyszczenia i trzebieże w pojęciu nowoczesnym" IBL Seria B Nr 15 Warszawa 1948.
[4] Zasady hodowli lasu dodruk wydania V (znowelizowanego) Oficyna Edytorska "Wydawnictwo Świat" Warszawa 1997.

Autor: Mirosława Niezgodzka